mgr Małgorzata Gurbała
mgr Katarzyna Samek
 

PRACA DOMOWA UCZNIÓW SZKOŁY PODSTAWOWEJ

Naukę domową ucznia dydaktyka traktuje jako integralną część prowadzonego przez szkołę procesu nauczania. Ma ona spełniać określone funkcje dydaktyczno – wychowawcze, które są ściśle powiązane z funkcjami realizowanymi przez poszczególne przedmioty
Proces nauczania nie ogranicza się tylko do lekcji. Praca domowa ucznia stanowi niezbędne dopełnienie pracy szkolnej. Bez tego uzupełnienia szkoła nie mogłaby realizować wyznaczonego programu. Musimy zdać sobie sprawę z tego, że uczeń poznaje rzeczywistość nie tylko w szkole, na lekcji oraz rozmaitych zajęciach pozaszkolnych, ale również poza szkołą.
Nauka domowa, ukierunkowana przez nauczyciela, stanowi etap przygotowawczy do samokształcenia. Dzięki racjonalnie organizowanej nauce domowej nauczyciel
- wdraża do samodzielności w zakresie zdobywania różnorodnych informacji, planowania i organizowania własnej pracy, samokontroli i samooceny uzyskiwanych efektów, dobierania racjonalnych metod uczenia się,
- uczy korzystania z różnych źródeł wiedzy, wyszukiwania ich,
- usprawnia umiejętności ( np. czytania ze zrozumieniem jako podstawy samodzielnej pracy z tekstem ) zmierzając do wytwarzania nawyków,
- kształtuje samodzielność myślenia i działania, jego oryginalność oraz zdolności twórcze,
- budzi i rozwija inicjatywę i pomysłowość,
- mobilizuje do stałego i systematycznego uzupełniania posiadanej wiedzy i nabywania umiejętności w drodze świadomego uczenia się pozaszkolnego
- wzmacnia wiarę we własne siły, kształci motywację ucznia związaną z własnym doskonaleniem się.
Realizacja tych zadań w dużym stopniu zależy od przygotowania i umiejętności pedagogicznych nauczyciela, on wszak jest organizatorem procesu uczenia się. Każdy z nas przygotowując się do lekcji powinien przemyśleć sposoby realizacji wszystkich jej ogniw związanych z nauką domową. Dobór liczby i rodzaju zadań musi być dostosowany do indywidualnych możliwości ucznia. Zróżnicowanie prac domowych, zwłaszcza zadań otwartych umożliwia indywidualne kierowanie rozwojem uzdolnień i zainteresowań każdego dziecka. Zadawanie prac jednolitych, o średnim stopniu trudności powoduje że są one zbyt trudne dla uczniów najsłabszych, a za łatwe dla najzdolniejszych. Należy zatem naukę domową planować i realizować w sposób indywidualny, wyzwalający optymalne możliwości każdego dziecka.
Często traktuje się zadania domowe jako sprawdzian, czy uczeń zrozumiał podane na lekcji wiadomości i czy umie praktycznie je zastosować. Tylko wtedy, gdy uczeń potrafi stosować wiadomości w praktyce możemy mieć pewność, że przyswoił sobie omawiany materiał, że go poznał i zrozumiał. Dość często zdarza się, iż tą praktykę przenosi się na pracę domową, polecając uczniom wykonać różnego rodzaju ćwiczenia, prace techniczne, przeprowadzić doświadczenia lub obserwacje. Wydawać by się mogło, że w ten sposób nauczyciel może sprawdzić, czy uczeń zrozumiał przerobiony materiał. Czy tak jest jednak w rzeczywistości ? W trakcie lekcji nauczyciel ma okazję obserwować ucznia i wie, czy faktycznie opanował on przerabiane zagadnienia. W domu dziecko może korzystać z różnorakich pomocy naukowych, komputera, Internetu. Często w odrabianiu lekcji pomagają rodzice lub starsze rodzeństwo. Czy zatem zadawanie pracy domowej ma sens ? Co jakiś czas na łamach prasy odżywa temat, czy we współczesnej szkole nauka domowa nie jest przeżytkiem, czy nie należałoby procesu uczenia się ograniczyć tylko do pracy w klasie – tak jak to jest w niektórych zachodnich państwach. Czy rezygnacja z funkcji, jakie spełniają zadania domowe byłaby słuszna ? Wielu dydaktyków jest zdania, że zdecydowanie nie. Za utrzymaniem zadawania lekcji przemawiają chociażby 2 poważne argumenty :
1. To, co dziecko wykonuje podczas odrabiania pracy domowej jest sprawdzianem stopnia opanowania materiału opracowanego na lekcjach, czy potrafi zeń korzystać w nieszkolnej, nieklasowej sytuacji, z dala od nauczyciela, od kolegów, od tego wszystkiego co ma wpływ na wykonywanie pracy umysłowej w szkole. Zdarza się przecież, że nie tylko dziecko bierne, nie uważające, ale i to aktywne, autentycznie uczestniczące w lekcji - wyłączone z zespołu, pozostając samo nie potrafi sobie poradzić.
2. Wiedza współczesna jest zbyt obszerna, zbyt bogata, by ktokolwiek zdołał opanować w szkole te wszystkie jej elementy, które będą mu niezbędne w pracy zawodowej i w życiu. Człowiek współczesny jest skazany na nieustające uzupełnianie swojej wiedzy, na nieustające samokształcenie. Musi się do niego wdrożyć, przygotować. Odrabianie lekcji w domu stanowi takie właśnie przygotowanie.

CECHY PRAWIDŁOWEGO ZADAWANIA

Praktyka szkolna wykazuje wiele niedociągnięć w tym zakresie. Niekiedy temat pracy domowej jest całkiem przypadkowy i nie pozostaje w żadnym logicznym i rzeczowym związku z lekcją. Częste są przypadki zadawania pracy domowej w sposób nieprzemyślany i nieprzygotowany. Tak bywa, gdy polecamy przepisać pierwszy lepszy fragment czytanki czy tekstu źródłowego, opanować pamięciowo wiersz bez należytego przygotowania uczniów do tej pracy czy wreszcie, gdy polecamy zdawkowo nauczyć się tego, co właśnie było przerabiane na lekcji. Taka improwizacja zadawania, byle tylko coś zadać stanowi dla ucznia bezmyślne odrabianie szkolnej pańszczyzny. Często zadajemy pracę domową pod sam koniec lekcji, nieraz już po dzwonku, uszczuplając w ten sposób czas przeznaczony na odpoczynek. Uczniowie denerwują się, pospiesznie notują to, co im podajemy. W pośpiechu często mylą temat, stronę, numer zadania, nie notują całości, co prowadzi potem do poważnych trudności przy odrabianiu zdanej pracy w domu.
Nauczyciel powinien zadawać tak, aby uczniowie dokładnie wiedzieli, co i jak mają wykonać. Temat pracy powinien być wyraźnie i jednoznacznie określony pod względem rzeczowym oraz jasno i poprawnie sformułowany pod względem językowym.
Niejasne i mało celowe będzie np. takie zadanie : „ Nauczcie się opowiadać tekst przerobiony na lekcji” lub „ Na jutro nauczcie się od str.... do str.” Jest to typowy przykład mechanicznego zadawania pracy domowej.
Praca domowa dziecka i jego nauka szkolna powinny się wiązać w jednolity proces nauczania, a praca w domu powinna być przedłużeniem pracy w szkole.
Nauczyciel musi ustalić sposób i czas potrzebny do zdania i wyjaśnienia uczniom pracy domowej. Pospieszne zadawanie powoduje, że uczniowie stwierdzają, że nauczyciel lekceważy ich pracę domową. Nic więc dziwnego, że nie przywiązują do niej większej uwagi i wykonują ją niestarannie lub wcale.
Powinniśmy też dostosować swoje wymagania do sił i możliwości ucznia. Zakres materiału, a także jego poziom powinny być dostosowane do sił i możliwości przeciętnego ucznia. Materiał zadany do domu należy tak dobrać pod względem zakresu i stopnia trudności, aby mniej zdolni i przeciętni uczniowie mogli zadaniu podołać, uczniowie zaś zdolniejsi byli zmuszeni do umysłowego wysiłku.
Chodzi o to, aby zachęcić do pracy słabszego, pobudzić leniwego i wymagać wysiłku od bardziej zdolnego.
W celu zwiększenia aktywności i samodzielności uczniów w nauce domowej, a także w celu wyzwalania pomysłowości, inicjatywy, oryginalności myślenia, należy wykorzystywać przy zadawaniu różnorodne rozrywki umysłowe : zagadki, rebusy, krzyżówki, loteryjki, ukrywanki, wykreślanki, uzupełnianie luk w wyrazach zdaniach itp., a także wskazane audycje radiowe, telewizyjne, filmy i lektury. Szczególnie dobre efekty daje to w początkowych klasach szkoły.
Ponieważ często praca domowa może być przygotowaniem częściowym lub całko - witym do nowej lekcji, dlatego każda powinna mieć bezpośredni lub pośredni związek z lekcją bieżącą lub następną.
Ile czasu należy przeznaczyć na zadanie pracy domowej ? Nie da się tego dokładnie określić. Wielu dydaktyków uważa, że na ogół wystarczy 5 – 8 minut, choć może trwać krócej. Przebieg zdawania może być różnorodny, ale możemy wyróżnić jego zasadnicze etapy :
a. wyjaśnienie tematu i celu pracy domowej oraz ustalenie związku z przerabianym na lekcji materiałem,
b. podanie instrukcji wykonawczej,
c. wyznaczenie uczniom pracy,
d. odpowiedzi na pytania uczniów i dodatkowe wyjaśnienia.
Jeśli zadajemy pracę w grupach musimy dokładnie określić temat zasadniczy, pomówić jego stosunek do podtematów. Każda grupa musi zdawać sobie sprawę z całości zadania i z poszczególnych jego części. Ta forma zadawania wymaga od ucznia znacznej samodzielności w pracy.


ZADANIA RODZICÓW

Należy także wspomnieć o dużej roli rodziców w procesie uczenia się ich dzieci. Rodzice muszą zapewnić dziecku warunki do pracy w domu. Co się na to składa ? :
1. miejsce – świetnie, jeśli dziecko ma własny pokój, osobne biurko, blat regału, stół. Jeśli jednak musi pracować przy stole używanym do innych celów – na czas jego pracy powinien on być uprzątnięty ze wszystkich zbędnych przedmiotów. Powinien być także niedostępny dla innych osób. Bardzo ważna jest odpowiednia wysokość stołu i krzesła, na którym siedzi dziecko. Miejsce służące do odrabiania lekcji powinno być stałe. Uwzględniamy przy tym właściwości indywidualne dziecka Nadpobudliwe nie powinno siedzieć przy oknie, bo widok z niego rozprasza uwagę
2. czas - przystępując do przygotowania prac domowych dziecko nie powinno zabierać się do tego bezpośrednio po skończeniu lekcji w szkole, bezpośrednio po zajęciach wymagających intensywnego wysiłku ( zajęcia sportowe, zajęcia ruchowe, wykonywanie obowiązków domowych ), po dłuższym oglądaniu programu TV, bezpośrednio po obiedzie lub kolacji. Najlepiej, jeśli dziecko zasiada do lekcji zawsze o tej samej porze, sprzyja to właściwej organizacji pracy oraz wytwarzaniu się przyzwyczajenia. Ważne jest by dziecko zasiadło do odrabiania lekcji w dobrym nastroju, bez niechęci czy poczucia krzywdy - a ma to miejsce, gdy odrywamy dziecko od zabawy. Czas odrabiania lekcji dziecka w młodszym wieku szkolnym nie powinien przekraczać 1 godziny. Nauczyciele doskonale wiedzą, do jakiego wysiłku jest zdolne dziecko w młodszym wieku szkolnym po spędzonych w szkole lekcjach. Nie zawsze jednak przestrzegamy tych zasad. Opóźnienia programowe, nieobecność nauczyciela, która trzeba nadrobić, jakaś rocznica czy impreza, na którą należy nauczyć się wiersza – to wszystko sprzyja naruszaniu zasad i zwiększa obciążenie pracami domowymi. Czas odrabiania lekcji zależy także od dzieci, od ich uzdolnień, umiejętności koncentracji uwagi, od tego, co wyniosły z lekcji w szkole i od sprawności pracy. Są rodzice, którzy zostali obdarzeni luksusem posiadania takich dzieci, którym nawet i warunków zapewniać nie trzeba, bo same sobie te warunki zorganizują. Pracują doskonale, mimo braku zainteresowania ze strony środowiska rodzinnego, bez żadnej stymulacji. Takich dzieci jest jednak niewiele.
3. pomoc - są dzieci, które wymagają niemal stałej pomocy w nauce i to już w klasach najniższych, choć otoczenie nie zawsze uświadamia sobie tę potrzebę. Należy jednak zawsze kierować się zasadą : nie wyręczać dziecka, gdy jest ono w stanie poradzić sobie samo. Jeśli rodzic udziela pomocy, to jedynie w zakresie niezbędnym do uruchomienia własnej aktywności dziecka. Nauczyciel powinien też zwrócić uwagę rodziców na przeglądanie zeszytów dziecka. Służy to także lepszemu poznaniu dziecka poprzez jego prace i wytwory. Zainteresowanie tym, czego dziecko się uczy, jak mu się w szkole wiedzie stanowi jeden z przejawów ogólnego zainteresowania rodziców dzieckiem, jego życiem i rozwojem.
Chociaż dziecko jest jeszcze małe i ma niedużo lekcji do odrabiania, szanujmy jego pracę, nie przerywajmy jej bez koniecznej potrzeby, nie utrudniajmy koncentracji uwagi, i tak stanowiącej poważny problem dla większości współczesnych dzieci.
Starajmy się, by w miejscu gdzie pracuje, panowała cisza, by w sąsiednim pokoju nie ryczał telewizor ani magnetofon starszej siostry, by w czasie przygotowania lekcji nie miała miejsca żadna głośna wymiana zdań między członkami rodziny.
Nie można oczywiście przerwać, zawiesić całego życia na ten odcinek dnia, na te godziny, w których dziecko odrabia lekcje. Ale też musimy sobie uświadomić, że to całe życie, jego jakość, jego składniki, jego tempo mają wpływ na cały rozwój dziecka, na jego powodzenie szkolne, również i na każdorazowe odrabianie pracy domowej.


BIBLIOGRAFIA
H. Filipczuk, Rodzice i dzieci w młodszym wieku szkolnym, Warszawa 1985
H. Filipczuk, Zapobieganie trudnościom i niepowodzeniom szkolnym, Warszawa 1985
W. Okoń, Zarys dydaktyki ogólnej, Warszawa 1963
J. Rudniański, Jak się uczyć ?, Warszawa 1989
J. Rudniański, SOS dla ucznia, Warszawa 1982
J. Zborowski, Praca domowa ucznia, „ Oświata i wychowanie ” 1975, nr 4
J. Zborowski, Praca domowa ucznia szkoły podstawowej, Warszawa 1954